MinuEkran bağımlılığı gerçek mi? Belirtiler ve bilimin söyledikleri
"Ekran bağımlısı oldu" sözünü hemen her veli toplantısında duyabilirsiniz. Ama tıbbın resmî hastalık listelerine bakınca şaşırtıcı bir şey görülür: "Ekran bağımlılığı" diye bir tanı yok. Dünya Sağlık Örgütü'nün listesinde ekranla ilgili yalnız bir bozukluk var ve o da oyunla ilgili [1].
Bu, çocuğunuz telefonu elinden bırakamıyorsa endişelenmenize gerek olmadığı anlamına mı geliyor? Hayır. Ama neye bakmanız gerektiğini değiştiriyor. Gelin, çocuklarda ekran bağımlılığı belirtileri denilen şeylerle "çok sevmek" arasındaki çizginin nereden geçtiğini birlikte bulalım.
Bağımlılık ile çok sevmek arasındaki çizgi nerede?
Dünya Sağlık Örgütü 2019'da hastalık sınıflandırmasının yeni sürümüne (ICD-11) "oyun oynama bozukluğu"nu ekledi. Bu sürüm 1 Ocak 2022'de yürürlüğe girdi [1]. Tanının ölçütleri dikkatle okununca, ebeveynlerin en çok sorduğu sorunun cevabı da ortaya çıkıyor: Ölçütlerde saat yok.
Bunun yerine üç işaret aranıyor [1]:
- Kontrol kaybı: Oyuna ne zaman başlayacağını, ne kadar süreceğini ve ne zaman biteceğini kişi kendisi belirleyemiyor.
- Önceliğin kayması: Oyun, öteki ilgi alanlarının ve günlük işlerin önüne geçiyor.
- Zarara rağmen sürmesi: Okulda, ailede ya da arkadaşlıklarda sorun çıkmasına rağmen oyun sürüyor, hatta artıyor.
Bu tablonun okul, aile ya da sosyal hayatta belirgin bir bozulmaya yol açması ve genellikle en az 12 ay sürmesi gerekir. Belirtiler çok ağırsa bu süre daha kısa tutulabilir [1].
Bir örnekle düşünelim. Her akşam iki saat oyun oynayan ama ödevini yapan, arkadaşlarıyla buluşan ve vaktinde uyuyan bir çocuk bu tabloya uymaz. Günde bir saat oynayan ama aylardır oyun yüzünden okulu, arkadaşlarını ve uykusunu ihmal eden bir çocuk ise, süresi kısa olsa da daha yakından bakılmayı hak eder.
Peki telefonda saatlerce video izlemek ya da sosyal medya? Onlar için ayrı bir tanı var mı?
Peki ya telefon ve sosyal medya?
Yok. Psikiyatrinin öteki büyük el kitabı DSM-5 de 2013'te yalnız "internet oyun bozukluğu"nu, üzerinde daha çok araştırma gereken bir durum olarak eklemişti [2]. Akıllı telefon ya da sosyal medya için resmî bir tanı bulunmuyor.
Ama tanı olmaması, sorun olmadığı anlamına gelmiyor. Araştırmacılar bunun için "sorunlu akıllı telefon kullanımı" adını kullanıyor: Kişinin günlük hayatını bozan ve bırakmakta zorlandığı bir kullanım. 41 araştırmayı ve 41.871 çocuk ve genci bir araya getiren bir incelemede bu tablo ortalama her 4 kişiden 1'inde görüldü [4]. Sorunlu kullanım; depresyon, kaygı ve kötü uykuyla birlikte daha sık görülüyordu. Bu bir ilişki; hangisinin hangisine yol açtığını kesin olarak söylemiyor.
Burada bir çelişki göze çarpıyor: 4'te 1 mi, yoksa 100'de 3 mü? Rakamların bu kadar farklı çıkmasının bir nedeni var.
Ne kadar yaygın? Rakamlar neden bu kadar farklı?
Haberlerde "gençlerin yarısı bağımlı" gibi başlıklar da, "bu bir abartı" diyen uzmanlar da görülür. İkisi arasındaki farkı, 17 ülkede 226 binden fazla kişiyi kapsayan 53 araştırmayı birleştiren bir inceleme açıklıyor [3].
Bu incelemeye göre oyun oynama bozukluğu dünyada katılımcıların ortalama %3'ünde görülüyor. Nüfusu daha iyi temsil eden, daha sıkı yöntemle yapılan araştırmalar alındığında bu oran yaklaşık %2'ye iniyor [3]. Oranı en çok değiştiren şey ise ölçümün kendisi: Hangi ölçeğin ve hangi eşiğin kullanıldığı. Oran ergenlerde daha yüksekti; erkeklerde kızlara göre yaklaşık 2,5 kat [3].
Yani "her 4 çocuktan 1'i" ile "100'de 3" birbirini yalanlamıyor. Birincisi günlük hayatı zorlayan geniş bir kullanım biçimini, ikincisi tanı ölçütlerini karşılayan dar bir tabloyu anlatıyor. Çoğu ailenin karşılaştığı durum birincisine yakın. İyi haber şu: Bu durumda evde yapılabilecek çok şey var.
Evde ne yapabilirsiniz?
- Önce uykuyu koruyun. Yatmadan önceki 1 saati ekransız geçirin ve cihazları geceleri yatak odasının dışında şarj edin [5]. Sorunlu kullanımla birlikte en sık bozulan şeylerden biri uyku [4].
- Kuralları kriz anında değil, önceden koyun. AAP, ailenin ekran kurallarını birlikte yazmasını ve her gün aynı uygulamasını öneriyor [6]. "Ne zaman, ne kadar, nerede" önceden belli olursa, her akşam yeniden tartışmak gerekmez.
- Ekranın yerine ne geleceğini planlayın. AAP'nin ölçütü, ekranın uykunun, hareketin ve aileyle geçen zamanın yerini almaması [6]. Kısıtlanan saatin yerine ne yapılacağını birlikte seçin: bir spor, bir arkadaş buluşması ya da evde birlikte yapılan bir iş. Ev işlerinin çocuklarda hangi becerilerle birlikte görüldüğünü yaşa göre ekran süresi yazımızda anlattık.
- Kendi kullanımınıza bakın. AAP, ebeveynlerin kendi ekran kullanımlarıyla örnek olmasını öneriyor [5, 6]. Yemekte telefonların masada olmaması herkes için geçerli bir kural olabilir.
- Suçlamadan konuşun. Çocuğunuza oyunda ya da videoda onu neyin çektiğini sorun. Bu, durumun ne kadar ciddi olduğunu anlamanın da en kolay yolu.
Bu kuralların en çok sınandığı an ise ekranın kapandığı an.
Ekranı kapatma anı neden bu kadar zor?
ABD'de 1–5 yaş arası çocukların aileleriyle yapılan bir araştırma bu anı yakından inceledi: 27 ebeveynle görüşüldü, 28 aile de iki hafta boyunca günlük tuttu [7].
İlk sonuç rahatlatıcı: Ekranın bittiği anların %59'unda çocuk sakin kaldı, %19'unda olumlu tepki verdi; olumsuz tepki %22'de görüldü [7]. İkinci sonuç ise şaşırtıcı. "2 dakika kaldı" gibi önceden yapılan uyarılar geçişi kolaylaştırmadı, tersine zorlaştırdı: Uyarı alan çocuklar ekran gidince daha çok üzüldü [7].
Kolay geçen anların ortak yanları vardı. Ekranın bitişi günlük bir rutinin parçası olduğunda ya da bir oyun veya video kendiliğinden bittiğinde geçiş daha kolaydı. Ekranı ebeveynin değil de teknolojinin bitirdiği geçişler (örneğin pilin bitmesi) daha sorunsuz geçti [7].
Araştırma küçük çocuklarla yapıldı; okul çağındaki çocuklarda uyarıların etkisi ölçülmedi. Yine de bulgular evde üç şeyi düşündürüyor: Bitiş saati her gün aynı olsun. Mümkünse bir bölüm ya da oyun bitince kapansın. Bitişi o anki bir karar değil, önceden konmuş kural belirlesin.
Peki bütün bunlara rağmen işler aylardır düzelmiyorsa?
Ne zaman yardım almalı?
Aşağıdakiler birlikte görülüyor ve aylardır sürüyorsa bir çocuk doktoruna ya da çocuk ve ergen psikiyatristine danışın [1]:
- Çocuk ekran ya da oyun süresini kendisi durduramıyor; sınır konunca da sürdüremiyor.
- Okul başarısı, arkadaşlıklar, uyku ya da aile hayatı belirgin biçimde bozuluyor.
- Bu sorunlar görüldüğü hâlde kullanım sürüyor ya da artıyor.
Bunlar, Dünya Sağlık Örgütü'nün tanı ölçütlerinin gündelik dile çevrilmiş hâlidir. Tanıyı ancak bir uzman koyabilir.
Ebeveynlerin sık sorduğu sorular
Çocuğum oyunu kapatınca sinirleniyor. Bu bağımlılık mı?
Tek başına değil. Tanı ölçütlerinde tek bir tepki değil, aylar süren ve hayatı bozan bir örüntü aranır [1]. Kapatma anı her gün zor geçiyorsa, sürenin ne zaman biteceğini önceden konuşmak ve bunu her gün aynı tutmak AAP'nin önerdiği tutarlı sınırlarla da uyumlu [6]. Küçük çocuklarla yapılan araştırmada da rutinin parçası olan geçişler daha kolay geçti [7].
Kızlar ve erkekler arasında fark var mı?
Oyun oynama bozukluğu erkeklerde kızlara göre yaklaşık 2,5 kat daha sık görülüyor [3]. Ama bu fark yalnız oyun için ölçülmüş bir fark. Telefonun ve sosyal medyanın sorunlu kullanımı için aynı şey söylenemez; orada belirtilere bakmak, cinsiyete bakmaktan daha doğru yol.
Sonuç
"Ekran bağımlılığı" gündelik dilde çok kullanılsa da, tıbbın tanıdığı tablo daha dar: aylar süren kontrol kaybı ve hayatı bozan bir kullanım. Çoğu ailenin yaşadığı ise daha yaygın ve evde düzeltilebilir bir durum. Bunun en önemli parçası da çoğu zaman gözden kaçıyor: uyku.
Ekranın uykuyu nasıl etkilediğini ve telefonun neden geceleri odada bile durmaması gerektiğini ekran ve uyku yazımızda anlattık.
Kaynaklar
- Dünya Sağlık Örgütü. ICD-11, 6C51 Gaming disorder ve soru-cevap sayfası. who.int
- American Psychiatric Association (2013). Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders (DSM-5), Bölüm III: Internet Gaming Disorder.
- Stevens M. W. R. ve ark. (2021). Global prevalence of gaming disorder: A systematic review and meta-analysis. Australian & New Zealand Journal of Psychiatry, 55(6). PubMed
- Sohn S. Y. ve ark. (2019). Prevalence of problematic smartphone usage and associated mental health outcomes amongst children and young people. BMC Psychiatry, 19. doi:10.1186/s12888-019-2350-x
- AAP Council on Communications and Media (2016). Media and Young Minds. Pediatrics, 138(5), e20162591. doi:10.1542/peds.2016-2591
- AAP Council on Communications and Media (2016). Media Use in School-Aged Children and Adolescents. Pediatrics, 138(5), e20162592. doi:10.1542/peds.2016-2592
- Hiniker A., Suh H., Cao S., Kientz J. A. (2016). Screen Time Tantrums: How Families Manage Screen Media Experiences for Toddlers and Preschoolers. CHI 2016 Bildirileri, 648–660. washington.edu
Bu yazı genel bilgi verir, tıbbi tavsiye değildir. Çocuğunuzun sağlığıyla ilgili bir endişeniz varsa çocuk doktorunuza danışın. Yazı, Minu'yu geliştiren Artovia Labs tarafından yayınlanan kaynaklara dayanılarak hazırlandı.