Minu

Minu › Rehber

Çocuklarda ekran süresi ne kadar olmalı? Yaşa göre öneriler

Artovia Labs · · 8 dk okuma

Dünya Sağlık Örgütü'ne göre 2 yaşındaki bir çocuğa günde en fazla 1 saat ekran yeter [1]. Aynı kurum 1 yaşındaki bir çocuk için tek bir dakika bile önermiyor. Peki 8 yaşındaki bir çocuk için kaç saat? İşin şaşırtıcı yanı, dünyanın en büyük çocuk sağlığı kuruluşlarından biri bu soruya bilerek bir sayıyla cevap vermiyor [3].

Bu yazıda çocuklarda ekran süresinin yaşa göre ne kadar olması gerektiğine, çocukların gerçekte ne kadar ekran başında olduğuna ve okul çağı için neden tek bir sayı verilmediğine birlikte bakacağız. Sonunda evde hemen uygulayabileceğiniz bir plan var.

Çocuklar gerçekte ne kadar ekran başında?

Önerilere geçmeden önce bugünkü tabloya bakalım, çünkü aradaki fark büyük.

Kanada'da 2.441 çocuğu 2 yaşından 5 yaşına kadar izleyen bir araştırmada, 2 yaşındaki çocuklar haftada ortalama 17 saat ekran başındaydı [4]. Bu, günde yaklaşık 2,4 saat demek: önerilen sınırın iki katından fazla. 3 yaşında haftalık süre 25 saate, yani günde yaklaşık 3,6 saate çıkıyordu.

Büyüdükçe merdiven yükseliyor. ABD'de 8–12 yaş arası çocuklar ders dışında günde ortalama 5 saat 33 dakika, 13–18 yaş arası gençler 8 saat 39 dakika ekran başında [5]. Bu sayılar yalnız eğlence içindir; ödev ve çevrim içi ders dahil değildir.

Türkiye'de günlük süreyi gösteren resmî bir sayı yok, ama yön aynı. TÜİK'e göre 6–15 yaş arası çocuklarda internet kullanımı 2013'te %50,8'di; 2024'te %91,3'e çıktı [6]. Aynı yıl çocukların %74'ü dijital oyun oynadı.

Yani çoğu ailede soru artık "ekran olsun mu?" değil, "ne kadar ve ne zaman?". Bu soruya en net cevap en küçük yaşlar için veriliyor. Peki neden en küçükler için bu kadar katı?

2 yaş altında neden neredeyse hiç önerilmiyor?

Bir yaşındaki bir çocuk ekranda kırmızı bir top görür. Aynı topu elinize alıp ona uzattığınızda, ikisinin aynı şey olduğunu anlaması hiç de kolay değildir. Uzmanlar buna "video açığı" diyor: Küçük çocuklar iki boyutlu ekrandan, karşılarındaki gerçek bir insandan öğrendikleri kadar iyi öğrenemiyor [2].

Amerikan Pediatri Akademisi'ne (AAP) göre küçük çocuklar eğitici videolardan yeni kelimeler öğrenebiliyor. Ama yalnız ebeveynleri videoyu onlarla birlikte izleyip kelimeleri sonra yeniden öğrettiğinde [2]. Yani öneri "ekran kötüdür" demiyor; "bu yaşta öğrenme bir insanla birlikte olur" diyor.

Kanada'daki araştırma bir adım daha ileri gidiyor. 2 yaşında daha çok ekran başında olan çocuklar, 3 yaşında gelişim tarama testinden daha düşük puan aldı; 3 yaşındaki süre de 5 yaşındaki puanla aynı ilişkiyi gösterdi [4]. Tersi ise görülmedi: Düşük puan alan çocuklar sonradan daha çok ekran başına geçmedi. Etki küçük ve bu bir gözlem araştırması, yani ekranın tek neden olduğunu kanıtlamıyor. Ama sıranın ekrandan gelişime doğru olduğunu düşündürüyor.

Peki görüntülü konuşma da ekran sayılır mı? AAP'ye göre hayır; en küçük yaşlarda bile istisnadır [2]. Çünkü ekranın öbür ucunda çocuğa cevap veren gerçek bir insan, örneğin büyükanne vardır.

Küçük yaşlar için sayılar bu kadar netken, okul çağına gelince sayı birden ortadan kalkıyor. Bunun iyi bir nedeni var.

Okul çağı için neden tek bir sayı yok?

AAP, 6 yaş ve üstü için "günde şu kadar saat" demiyor [3]. Bunun yerine üç şey istiyor: Sınırlar her gün aynı olsun; ekran uykunun, hareketin ve sağlık için gereken öteki şeylerin yerini almasın; ailede ekransız zamanlar ve yerler olsun.

Bunun neden akıllıca olduğunu Oxford Üniversitesi'nden iki araştırmacının çalışması gösteriyor. ABD ve İngiltere'de 350 binden fazla genci inceleyen araştırmacılar, dijital teknoloji kullanımının gençlerin iyi oluşundaki farkın en fazla %0,4'ünü açıkladığını buldu [7]. Kıyaslamak için: Düzenli patates yemek neredeyse aynı büyüklükte bir olumsuz ilişki gösterdi, gözlük takmak ise daha büyük bir ilişki. Buna karşılık yeterli uyku ve kahvaltı, iyi oluşla çok daha güçlü bağlantılıydı.

Bu, ekranın hiçbir etkisi olmadığı anlamına gelmiyor; ilişki küçük ama sıfır değil. Asıl ders şu: Okul çağında sorun çoğu zaman saatin kendisinden değil, ekranın yerini aldığı şeylerden geliyor. Gece yarısına kadar süren bir oyun uykudan çalıyor. Bütün öğleden sonrayı alan bir video akışı hareketten çalıyor.

Peki bunu evde nasıl hesaplarsınız? Önce sabit olanları yerleştirip kalan zamana bakarak.

Evde nasıl uygulanır? 5 adımlı plan

  1. Önce sabitleri yerleştirin. 6–12 yaş arası bir çocuk her gece 9–12 saat uyumalı [8]. Dünya Sağlık Örgütü 5–17 yaş için günde ortalama 60 dakika hareket öneriyor [9]. Okul, ödev ve yemekler de bu listede. Ekran, bunlardan sonra kalan zamandan gelir.
  2. Kalan zamandan günlük bir süre belirleyin. Hafta içi ve hafta sonu farklı olabilir. Önemli olan, sürenin her gün yeniden tartışılmaması ve çocuğun onu önceden bilmesi.
  3. Ekransız zamanlar ve yerler seçin. AAP en az ikisini öneriyor: yemek masası ve yatmadan önceki 1 saat. Cihazlar geceyi yatak odasının dışında geçirir [2, 3]. Bunun uyku için neden bu kadar önemli olduğunu ekran ve uyku yazımızda anlattık.
  4. Kuralları çocukla birlikte yazın. AAP'nin ücretsiz "Aile Medya Planı" aracı bunun için hazırlanmış (İngilizce) [10]. Kurallar yazılı olunca nedenini her akşam yeniden anlatmanız gerekmez.
  5. İçeriğe ve kendi kullanımınıza bakın. Küçük yaşlarda önerilen, kaliteli içeriği birlikte izlemek [2]. AAP, her yaşta ebeveynlerin kendi ekran kullanımlarıyla örnek olmasını öneriyor [3].

Planın 2. adımında bir soru daha var: Süre çocuğa verilmeli mi, yoksa onun tarafından kazanılmalı mı?

Ekran süresi görevle kazanılmalı mı?

Birçok aile süreyi doğrudan vermek yerine çocuğun kazanmasını istiyor: ödev, oda toplama, sofraya yardım. Bu fikrin iki yüzü var ve araştırmalar ikisine de ışık tutuyor.

İlki görevlerin kendisi. ABD'de 9.971 çocuğu anaokulundan 3. sınıfa kadar izleyen bir araştırma yapıldı [11]. Anaokulunda ev işlerine daha sık katılan çocuklar, 3. sınıfta kendilerini arkadaşlıkta, derslerde ve hayattan memnuniyette daha yeterli görüyordu. Bu ilişki ailenin gelirinden ve ebeveynin eğitiminden bağımsızdı; ev işi yapan çocukların matematik puanları da daha iyiydi.

Avustralya'da 5–13 yaş arası 207 çocuğun ebeveyniyle bir araştırma daha yapıldı [12]. Kendi bakımına yönelik işler ve bütün aile için yapılan işler, çalışma belleğiyle (bir bilgiyi akılda tutup kullanabilme) ve dürtüyü durdurabilmeyle ilişkili çıktı. İkisi de gözlem araştırması: Ev işlerinin bu becerileri yarattığını kanıtlamıyor, birlikte görüldüklerini gösteriyor.

İkinci yüz, ekranın ödül olması. Kanada'da 8–12 yaş arası, kilolu 30 çocukla küçük bir deney yapıldı: Çocuklar televizyon süresini hareket ederek kazandı [13]. Adımsayarda belli miktarda hareket, 1 saat televizyon demekti.

8 hafta sonunda bu çocukların günlük televizyon süresi yaklaşık 2 saat azaldı, hareketleri %65 arttı [13]. Televizyonu serbestçe açabilen öbür grupta ise televizyon süresi neredeyse aynı kaldı. Deney küçüktü ve görev olarak ev işi değil, hareket kullanıldı.

Başka bir araştırma ise dikkat edilecek bir noktayı gösteriyor. Kanada'da 1,5–5 yaş arası 62 çocuk ve ebeveynleriyle yapılan bir çalışmada, ekranı çocuğun davranışını yönetmek için kullanan annelerin çocukları hafta içi daha uzun süre ekran başındaydı [14]. Babalarda aynı ilişki hafta sonu görüldü. Ekranı ödül olarak vermek de ceza olarak elinden almak da bu kullanımın örnekleri. Bu da küçük bir gözlem araştırması; neden-sonuç göstermiyor.

Peki iki bulgu nasıl bağdaşıyor? Bunu doğrudan ölçen bir araştırma henüz yok. Ama aradaki fark dikkat çekiyor: Deneyde kural önceden belliydi ve her gün aynı işledi; öbür araştırmada ölçülen ise ekranın davranışı yönetmenin aracı olmasıydı. İki bulgu birlikte evde şöyle bir düzeni düşündürüyor:

  1. Günlük temel süre sabit kalsın. Ceza olarak alınmasın, kötü bir günde de değişmesin.
  2. Görevler ve karşılıkları önceden yazılsın. Hangi görevin kaç dakika kazandırdığı listede dursun; pazarlık o anda yapılmasın.
  3. Kazanılan süreye bir üst sınır koyun. Böylece görevler, ekranı sınırsız uzatmanın yolu olmaz.
  4. Çocuğun zaten severek yaptığı şeyleri ödüle bağlamayın. 128 deneyi birleştiren bir inceleme, beklenen somut ödüllerin bir işi kendiliğinden yapma isteğini azaltabildiğini buldu [15]. Bu etki çocuklarda üniversite öğrencilerine göre daha belirgin olma eğilimindeydi. Aynı incelemede övgü ve olumlu geri bildirim isteği artırdı. Yapılan işi görmek ve söylemek, kazanılan dakikalar kadar önemli.

Ebeveynlerin sık sorduğu sorular

Ödev için kullanılan ekran da sayılır mı?

Araştırmalardaki sayılar genellikle yalnız eğlence amaçlı kullanımı ölçer; ödev ayrı tutulur [5]. Evde de ödev süresini ayrı tutmak işinizi kolaylaştırır. Ama yatmadan önceki 1 saat kuralı ödev için de geçerlidir: Ekranın ışığı, ne için kullanıldığına bakmaz.

Önerilen süreyi aşmak zarar verir mi?

Kesin bir sınır bilinmiyor. Kanada'daki araştırma, zararın başladığı belirli bir saat bulamadı [4]. Küçük yaşlar için öneriler "daha azı daha iyi" anlayışıyla konmuş ihtiyatlı sınırlardır [1]. Bu yüzden asıl bakılacak şey tek bir gün değil, her güne yayılan alışkanlık: Ekran uykunun, hareketin ve oyunun yerini alıyor mu [3]?

Hafta sonu süre daha uzun olabilir mi?

Kılavuzlar hafta sonu için ayrı bir sayı vermiyor. Okul çağında ölçüt yine aynı: Uyku, hareket ve aileyle geçen zaman yerinde mi [3]? Hafta içi ve hafta sonu için farklı süreler belirleyebilirsiniz; önemli olan bunun önceden bilinmesi.

Sonuç

Küçük yaşlar için sayı net: 2 yaşa kadar neredeyse hiç, 2–5 yaşta en fazla 1 saat. Okul çağında ise asıl soru saat değil, ekranın neyin yerini aldığı. Uyku, hareket ve aile zamanı yerinde olduğunda, sınırı her gün aynı tutmak gerisini kolaylaştırır. Süreyi görevle kazandırmak isterseniz, temel süreyi sabit, görevlerin karşılığını önceden belli tutun.

Sıradaki soru, çoğu ebeveynin aklındaki asıl kaygı: Çocuğum ekranı bırakamıyorsa bu bağımlılık mı? Cevap düşündüğünüzden farklı. Ekran bağımlılığı yazımızda bilimin ne dediğine baktık.

Kaynaklar

  1. Dünya Sağlık Örgütü (2019). Guidelines on physical activity, sedentary behaviour and sleep for children under 5 years of age. who.int
  2. AAP Council on Communications and Media (2016). Media and Young Minds. Pediatrics, 138(5), e20162591. doi:10.1542/peds.2016-2591
  3. AAP Council on Communications and Media (2016). Media Use in School-Aged Children and Adolescents. Pediatrics, 138(5), e20162592. doi:10.1542/peds.2016-2592
  4. Madigan S. ve ark. (2019). Association Between Screen Time and Children's Performance on a Developmental Screening Test. JAMA Pediatrics, 173(3), 244–250. doi:10.1001/jamapediatrics.2018.5056
  5. Common Sense Media (2022). The Common Sense Census: Media Use by Tweens and Teens, 2021. commonsensemedia.org
  6. TÜİK (2024). Çocuklarda Bilişim Teknolojileri Kullanım Araştırması, 2024. data.tuik.gov.tr
  7. Orben A., Przybylski A. K. (2019). The association between adolescent well-being and digital technology use. Nature Human Behaviour, 3, 173–182. doi:10.1038/s41562-018-0506-1
  8. Paruthi S. ve ark. (2016). Recommended Amount of Sleep for Pediatric Populations. Journal of Clinical Sleep Medicine, 12(6), 785–786. PMC4877308
  9. Dünya Sağlık Örgütü (2020). WHO guidelines on physical activity and sedentary behaviour. who.int
  10. AAP. Family Media Plan. healthychildren.org
  11. White E. M., DeBoer M. D., Scharf R. J. (2019). Associations Between Household Chores and Childhood Self-Competency. Journal of Developmental & Behavioral Pediatrics, 40(3), 176–182. PubMed
  12. Tepper D. L., Howell T. J., Bennett P. C. (2022). Executive functions and household chores: Does engagement in chores predict children's cognition? Australian Occupational Therapy Journal, 69(5), 585–598. PMC9796572
  13. Goldfield G. S. ve ark. (2006). Effects of open-loop feedback on physical activity and television viewing in overweight and obese children: a randomized, controlled trial. Pediatrics, 118(1), e157–e166. PubMed
  14. Tang L., Darlington G., Ma D. W. L., Haines J. (2018). Mothers' and fathers' media parenting practices associated with young children's screen-time: a cross-sectional study. BMC Obesity, 5, 37. PMC6276169
  15. Deci E. L., Koestner R., Ryan R. M. (1999). A meta-analytic review of experiments examining the effects of extrinsic rewards on intrinsic motivation. Psychological Bulletin, 125(6), 627–668. PubMed

Bu yazı genel bilgi verir, tıbbi tavsiye değildir. Çocuğunuzun sağlığıyla ilgili bir endişeniz varsa çocuk doktorunuza danışın. Yazı, Minu'yu geliştiren Artovia Labs tarafından yayınlanan kaynaklara dayanılarak hazırlandı.